Totalitarisme en 'hard determinism'

"Scientificality of mass propaganda has indeed been so universally employed in modern politics that it has been interpreted as a more general sign of that obsession with science which has characterized the Western world since the rise of mathematics and physics in the sixteenth century; thus totalitarianism appears to be only the last stage in a process during which "science [has become] an idol that will magically cure the evils of existence and transform the nature of man."" (Arendt, The Origins of Totalitarianism, p 346)

Deze passage deed me sterk denken aan de theorie van het 'hard determinism', die stelt dat elke actie van de mens reeds op voorhand bepaald is. Arendt bekijkt totalitaire propaganda als een logische stap in de verwetenschappelijking van de samenleving, en hard determinism lijkt mij de stap die daar als eerste op volgt. In een totalitaire samenleving legt men zich neer bij een uitzichtloze wereld waarin alles van hogerop of buitenaf bepaald is, waardoor de individuele wil van de mens steeds meer buitenspel wordt gezet, totdat men verzandt in hard determinism. Ik wil hierbij kort verwijzen naar de film 'Minority Report', waarin een speciale politie eenheid werkzaam is die zich bezighoudt met het oppakken van misdadigers vooraleer ze een misdaad hebben gepleegd. Zulke taferelen, die gebaseerd zijn op hard determinism, zijn enkel mogelijk in een totalitaire samenleving die toelaat dat mensen die per definitie onschuldig zijn op het moment van arrestatie, toch wettelijk opgepakt mogen worden.

De banaliteit van totalitaire propaganda

“Totalitarian propaganda can outrageously insult common sense only where common sense has lost its validity.  Before the alternative of facing the anarchic growth and total arbitrariness of decay or bowing down before the most rigid, fantastically fictitious consistency of an ideology, the masses probably will always choose the latter and be ready to pay for it with individual sacrifices – and this not because they are stupid or wicked, but because the general disaster in this escape grants them a minimum of self-respect.” (ARENDT, The Origins of Totalitarianism, 352.)

Deze passage uit The Origins of Totalitarianism maakt deel uit van een langere redenering waarin Hannah Arendt de werking van totalitaire propaganda enigszins lijkt te verbinden met een redelijk alledaags verlangen in de menselijke natuur, namelijk het verlangen om de wereld te ordenen. De mens is namelijk gedwongen te existeren in een wereld die vergeven is van toevalligheden en waarin wetmatigheden niet meteen op vanzelfsprekende manier gelezen kunnen worden. Het is echter een faculteit van de menselijke geest om in al die chaos een zekere structuur te zien waardoor het bestaan opnieuw bevattelijk lijkt te worden. Dit op zich redelijk onschuldig vermogen blijkt niettemin ook gecorrumpeerd te kunnen worden en kan doorslaan in de bereidheid om een radicale ideologie te volgen die dan wel terug enige consistentie biedt, maar die volslagen absurd is en ingaat tegen alle regels van het gezond verstand.

Net zoals Arendt ook in haar boek over de Duitse SS’er Adolf Eichmann argumenteert dat het grootste kwaad niet noodzakelijk meteen de vorm aanneemt van duidelijke schurkenstreken maar juist ligt in een banale alledaagsheid, lijkt de auteur ook hier het succes van totalitaire propaganda – en bij uitbreiding ook het succes van totalitaire regimes als dusdanig – zeer dicht te leggen bij het dagelijkse bestaan. Mensen die zich laten verleiden door een totalitaire retoriek doen dat niet zozeer uit domheid of slechtheid; veeleer gaan zij in op een zeer menselijk verlangen en zijn zij bereid om zeer ver te gaan zolang dit verlangen maar bevredigd wordt. Zeker in tijden van extreme rampspoed of op momenten dat duidelijke verklaringen alles behalve gegeven kunnen worden, lijkt de lokroep van consistente en eenvoudige verklaringen sterker te worden, hoe contrafeitelijk die verder ook mogen zijn. Gezien Arendts eigen onaangename confrontatie met de totalitaire nazi-ideologie moet bovenstaand citaat wellicht niet gelezen worden als een vergoelijking voor het feit dat de massa onder extreme omstandigheden haar toevlucht zoekt tot radicale ideeën, maar eerder als een waarschuwing. Wanneer men wordt overweldigd door de contingentie van het bestaan, gaat men immers bij gebrek aan zelfreflectie maar al te snel mee in totalitaire ideologieën.

Arendt – Een consistente maar niet reële wereld

Before they seize power and establish a world according to their doctrines, totalitarian movements conjure up a lying world of consistency which is more adequate to the needs of the human mind than reality itself; in which, through sheer imagination, uprooted masses can feel at home and are spared the never-ending shocks which real life and real experiences deal to human beings and their expectations. (Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism, p. 353)

Hoewel Hannah Arendt in The Origins of Totalitarianism niet expliciet over de (politieke) mythe schrijft maar over propaganda, zouden we propaganda volgens mij kunnen zien als een medium voor het verspreiden van bepaalde mythes. Hoewel propaganda volgens Arendt ‘verbeelding’ en ‘onwaarheid’ naar voren schuift, benadrukt ze de innerlijke consistentie van wat er in propaganda verteld wordt. Arendt stelt dat deze ideële consistente wereld een wereld is waar de mens makkelijker mee om kan gaan dan de reële wereld.

We kunnen hier volgens mij een parallel zien met de theorie van het ontstaan van de mythe zoals die geschetst wordt door Hans Blumenberg in Arbeit am Mythos, hoewel Arendt en Blumenberg hier over een andere historische periode schrijven. Blumenberg stelt namelijk dat mythes oorspronkelijk ontstaan zijn als een manier om om te gaan met een werkelijkheid die overweldigend is. Die gedachte komt volgens mij ook terug bij Arendt, omdat ze de nadruk legt op het feit dat de massamens die in een bepaalde mythe gelooft, gespaard wordt van de ‘nooit ophoudende shocks’ die deel zijn van het echte leven.   

Verbeeldingspolitiek en verlatenheid

Das Leben der Anderen

“The masses’ escape from reality is a verdict against the world in which they are forced to live and in which they cannot exist, (…). The revolt of the masses against “realism”, common sense, (…), was the result of their atomization, of their loss of social status along with which they lost the whole sector of communal relationschips in whose framework common sense makes sense.” (Arendt, Hannah. The Origins of Totalitarianism, p. 352.)

In de reflectie op de politieke mythe stond collectiviteit tot nog toe centraal. Sorel definieert deze in termen van een collectieve verbeelding als kracht van een gemeenschap. Cassirer spreekt van een collectief verlangen. Opmerkelijk aan Arendts analyse is echter dat deze niet de collectiviteit, maar het isolement naar voor schuift als voedingsbodem van en bindende factor voor de ideologische fictie. In haar doortastende cultuurfilosofische analyse stoot ze niet op gedeelde emoties, maar op het onvermogen onze ervaringen nog langer met elkaar te delen. Ze treft geen collectief verlangen als motor van massamobilisatie, maar een diepgewortelde verlatenheid. Totalitaire regimes enten zich volgens Arendt niet alleen op de afwezigheid van een gedeelde ervaring van de werkelijkheid, maar consolideren deze ook en ontlenen daaraan hun werking. Het is de verwoestijning die de verbeeldingspolitiek voedt en in stand houdt. Omdat de mens op deze plek - die elke zinvolle samenhang ontbeert - niet langer kan existeren, vlucht hij in ideologische fictie. Deze fictie verleent de mens de consistentie die hij in de werkelijkheid mist.

Arendts analyse brengt aan het licht dat massamobilisatie onder totalitaire regimes pas mogelijk werd toen het samenleven onmogelijk was gemaakt. Deze onmogelijkheid wordt in de film “Das Leben der Anderen” goed in beeld gebracht. De film laat zien hoe het wantrouwen onder het totalitaire klimaat van de DDR de huiskamers binnendringt. De terreur van de Stasi brengt Christa-Maria ertoe haar echtgenoot, een dissidente schrijver, te verraden. Het delen van ervaringen is ook in de privésfeer onmogelijk geworden. De verlatenheid tekent het meest innige samenzijn.

De essentie van totalitaire regimes

"Propaganda is indeed part and parcel of “psychological warfare”; but terror is more. Terror continues to be used by totalitarian regimes even when its psychological aims are achieved: its real horror is that it reigns over a completely subdued population. Where the rule of terror is brought in perfection, as in concentration camps, propaganda disappears entirely: it was even expressly prohibited in Nazi Germany. Propaganda, in other words, is one, and possibly the most important instrument of totalitarianism for dealing with the outside world: terror, on the contrary, is the very essence of its form of government."

Arendt, Totalitarianism, p. 344.

  

Arendt zegt hier wat de essentie is van een totalitair regime. Dat is terreur. Terreur keert zich zoals ze hier zegt tegen een bevolking die totaal onderworpen is, die geen mogelijkheid van verweer heeft. Elders zegt ze dat terreur een vorm van geweld is waar de beul van vandaag  het slachtoffer wordt van morgen. Het gaat hier over geweld dat volledig ontsnapt aan elke regel of voorspelling. Het allerergste is eigenlijk dat het zich keert tegen de eigen bevolking, de bevolking van de staat zelf, terwijl misschien de belangrijkste functie van de staat eruit bestaat zijn burgers te beschermen tegen wetteloosheid en willekeur. Dat is de grootste misdaad van elk totalitair regime.

(Blogpost van Ward Casteels)

Propaganda is geen mythe

“Totalitarian movements use socialism and racism by emptying them of their utilitarian content, the interests of a class nation. The form of infallible prediction in which these concepts were presented has become more important than their content. The chief qualification of mass leader has become unending infallibility; he can never admit an error. () Mass leaders in power have one concern which overrules all utilitarian considerations: to make their predictions come true. () The propaganda effect of infallibility, the striking success of posing as a mere interpreting agent of predictable forces, has encouraged in totalitarian dictator the habit of announcing their political intentions in the form of prophecy.” 

Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism. New edition with added prefaces. New York; London: Harvest Book, 1979,  348-349

   

Deze passage illustreert dat Hanna Arendt niet enkel het begrip van Mythe bewust niet gebruikt maar dat het begrip van ‘propaganda’ hier ook geen synoniem is. Arendt lijkt zich ver te willen houden van de niet-rationele inhoud van de mythes. Propaganda beroept zich in Arendts analyse op de vorm van het wetenschappelijk argument (als is dit significant onwaar) dat zich formuleert  als een voorspelling. In tegenstelling tot traditionele benadering dat de mythe nooit kan eindigen, wordt in Arendts analyse de voorspelling van de propaganda (door dictator en terreur) net wel voltrokken. 

Arendt analyseert hier een rationele techniek die het individu eerst ontheemt om het vervolgens te indoctrineren. De psychologische aantrekkingskracht van iets als de nationaal socialistische mythe van  een ‘Gesamtkunstwerk’ zoals o.a.  Lacoue-Labarthe analyseert in Lini Riefenstahls documentaire ‘Triumph des Willens‘  blijft hier buiten beschouwing.

We zouden Blumenbergs kritiek op Arendts ‘Eichamn in Israël’ ook in die zin kunnen interpreteren. Arendt heeft niet de Mythologische dimensie van het proces Eichman voor het funderen van de Israëlische staat gemist, ze laat dit gewoon buiten beschouwing.

ARENDT: HET HERSCHRIJVEN VAN DE GESCHIEDENIS

The scientificality of totalitarian propaganda is characterized by its almost exclusive insistence on scientific prophecy as distinguished from the more old-fashioned appeal to the past. Nowhere does the ideological origin, of socialism in one instance and racism in the other, show more clearly than when their spokesmen pretend that they have discovered the hidden forces that will bring them good fortune in the chain of fatality. There is of course a great appeal to the masses in "absolutist systems which represent all events of history as depending upon the great first causes linked by a chain of fatality, and which, as it were, suppress men from the history of the human race" (in the words of Tocqueville).

(Arendt, Hannah, The Origins of Totalitarianism, p.345)

Door op de geschiedenis het wetenschappelijk model van de natuurwetenschappen toe te passen gaat men particuliere gebeurtenissen verklaren door hun oorzaak te zoeken. Zo wordt geschiedenis herleid tot een proces van causaliteit. Eens men uit dit proces de 'geschiedeniswetten' afgeleid heeft, hoeft men zich niet meer te beperken tot het schouwen van het verleden, maar kan ook de toekomst feilloos bepaald worden. Dit geloof in een universele geschiedenis werd niet door het totalitarisme ontworpen, maar werd wel heel efficiënt in de propagandamachine ingeschakeld. Door de geschiedenis te herleiden tot termen zoals verklaring, proces, causaliteit en bovenal voorspelling perverteert men de geschiedenis. Hierin staat namelijk bij Arendt betekenis, uniciteit, onvoorspelbaarheid en contingentie centraal. Geschiedenis is het domein van het menselijk handelen waarvan de uitkomst steeds onvoorspelbaar is. Het is in de geschiedenis dat de menselijke vrijheid en diens vermogen een nieuw begin te stellen zichtbaar kan worden. Maar hiervoor moet men wel de particulariteit en de contingentie van de geschiedenis respecteren. Door de geschiedenis in een causaal patroon te wringen, worden deze aspecten van het menselijk leven alleen maar verduisterd en verdwijnt de particuliere mens uit de geschiedenis. De massamens krijgt de consistentie waarop hij zo gebrand is, maar raakt nog meer verblind voor zijn vrijheid. En dat past natuurlijk perfect in de kraam van de totalitaire propaganda.

Longing for fiction

“Their art consists in using, and at the same time transcending, the elements of reality, of verifiable experiences, in the chosen fiction, and in generalizing them into regions which then are definitely removed from all possible control by individual experience. With such generalizations, totalitarian propaganda establishes a world fit to compete with the real one, whose main handicap is that it is not logical, consistent, and organized.” - Hannah Arendt,  The Origins of Totalitarianism. New edition with added prefaces. (New York; London: Harvest  Book, 1979) p. 362

De empirie (common sense) heeft geen greep meer op de massamens, omdat ze niet langer consistent is. Het individu is ontheemd van zijn wereld, en de verbeelding is de enige vorm van consistentie die nog rest. In tegenstelling tot de losgesneden banden van een gemeenschappelijke wereld, is de menselijke geest namelijk wel inherent gekenmerkt door consistentie. De sensus communis wordt met andere woorden uitgeschakeld, en de ‘super sense’ neemt haar plaats in. De massamens neemt zijn toevlucht tot de ‘super sense’. Hannah Arendt benadrukt dat dit uit vrije wil gebeurt. De mens wordt volgens Arendt dus niet deterministisch gekenmerkt in het uitkomen bij zijn verbeelding (d.i. ideologische fictie), maar kiest hier vrijwillig voor. De fictie belooft ons namelijk mens te zijn, te existeren. De verbeelding appelleert op iets dat door en door menselijk is, en geeft ons meer houvast dan de echte wereld.