Fatalisme en de predestinatieleer

"It is true that our Western civilization is doomed once and for all. But it is no use lamenting this obvious and inevitable fact. If our culture is lost, there still remain many other things to the present generation, and perhaps much better things. (...) If our culture is dead, let us make a fresh start. Let us try our vast possibilities, let us create a new world and become the rulers of this world. (Cassirer, The Myth of the State (Nachlass edition), p 286 - 287) 

In dit citaat bespreekt Cassirer een belangrijk aspect van de moderne politieke mythe: het fatalisme. Hij heeft het hier meer bepaald over het boek "Decline of the West" van Oscar Spengler. Bij het lezen van deze passage dacht ik spontaan aan de predestinatieleer van het protestantisme, die ook een fatalistisch element in zich meedraagt.

Vanuit deze twee elementen kwam ik tot het idee dat de mens het meest geneigd is zijn in eigen handen te nemen wanneer hij zich in een uitzichtloze situatie bevindt, die in principe niet opgelost kan worden. Dit gegeven is aanwezig in de moderne politieke mythe: omdat het geloof dat de Westerse samenleving verdoemd is sterk aanwezig is onder het volk, ontstaat de sterke wil om een nieuwe start te maken, zoals Cassirer het verwoordt. Als we als maatschappij niets meer te verliezen hebben, zo gaat de redenering, kan niets meer soelaas bieden dan een radicale heruitvinding van die maatschappij. In de predestinatieleer meen ik dezelfde redenering te onderscheiden, maar op een veel persoonlijkere manier. Als alles toch reeds op voorhand bepaald is door God, dan werk ik beter zo hard mogelijk om mijn welstand te kunnen duiden als gewild door God. Er zijn ook duidelijke verschillen met de moderne politieke mythe: de reactie is minder radicaal, blijft in het heersende systeem. Maar het grondbeginsel is in mijn ogen hetzelfde: in een compleet vastgelegde, niet-wijzigbare situatie, is de mens het sterkst geïnspireerd om zijn lot te veranderen.

Cassirer en de vrijheid als opgave

“Freedom is not a natural inheritance of man. In order to possess it we have to create it. If man were simply to follow his natural instincts he would not strive for freedom; he would rather choose dependence. Obviously it is much easier to depend upon others than to think, to judge, and to decide for himself. That accounts for the fact that both in individual and in political life freedom is so often regarded much more as a burden than a privilege. Under extremely difficult conditions man tries to cast off this burden. Here the totalitarian state and the political myths step in. The new political parties promise, at least, an escape from the dilemma. They suppress and destroy the very sense of freedom; but, at the same time, they relieve men from all personal responsibility.” (CASSIRER, The Myth of the State, 283.)

In bovenstaand citaat gaat Cassirer verder op de kantiaanse gedachte dat de ethische vrijheid niet gegeben is, maar veeleer aufgegeben (of met andere woorden: de vrijheid is niet reeds gegeven, maar wel opgegeven; CASSIRER, The Myth of the State, 282). De mens heeft dus zelf de opdracht om voor de vrijheid te kiezen en deze vanuit de categorische imperatief zelf te verwerkelijken. Zoals Cassirer aangeeft, kan de vrijheid daarmee als last worden ervaren; men moet er immers zelf onafgebroken voor werken en er zichzelf ook enigszins voor op het spel zetten. Wie ervoor kiest om als vrije en ethische persoon in het leven te staan, aanvaart tenslotte ook meteen dat die zelf de eindverantwoordelijkheid van de eigen daden draagt. Zeker in extreme omstandigheden is dit geen eenvoudige opdracht en vraagt dat niet alleen veel persoonlijke verantwoordelijkheidszin maar ook bijzonder veel moed.

Wellicht haalt Cassirer in bovenstaande passage dan ook terecht aan dat het eenvoudiger is voor mensen om te kiezen voor een gemakkelijkheidsoplossing en het denken, oordelen en beslissen over te laten aan anderen. Het is voor de auteur precies een dergelijke uitbesteding van de eigen verantwoordelijkheid die de totalitaire staat en de politieke mythe willen aanbieden. Enerzijds verlossen zij zo de mens van de last die persoonlijke verantwoordelijkheid met zich meebrengt en reiken zij pasklare antwoorden aan voor moeilijke vraagstukken. Anderzijds betaalt de mens wel een zeer hoge prijs voor deze ‘verlossing’: men geeft er immers ook de vrijheid mee op en de mogelijkheid tot een authentiek ethisch handelen.

De fragiliteit van het oordeelsvermogen

“The effect of these new rites is obvious. Nothing is more likely to lull asleep all our active forces, our power of judgment and critical discernment, and to take away our feeling of personality and individual responsibility than the steady, uniform, and monotonous performance of the same rites.” (Cassirer, Ernst. The Myth of the State, p. 280.)

De fragiliteit van het menselijke denk – en oordeelsvermogen kwam met de duistere periode uit de westerse geschiedenis op een tragische manier aan het licht. Hoe kan dit plotse verlies aan denken en oordelen worden verklaard? Cassirer zoekt de verklaring voor dit gebrek in het gebruik van rituelen. De monotone herhaling van rituelen stompte volgens Cassirer de actieve vermogens van de mens af. De mens kwam onder een vorm van hypnose te staan. In deze toestand tussen slapen en waken, stelde hij zijn omgeving niet langer in vraag. De uitoefening van voorgeschreven riten zorgde ervoor dat mensen op een zelfde manier gingen denken en spreken. Ze hielden op vrije actoren te zijn en ruilden de individuele verantwoordelijkheid in voor die van het collectief. Het is volgens Cassirer het opgaan in de collectiviteit van voorgeschreven rituelen die het menselijke oordeelsvermogen uitschakelde. Arendt ziet dat anders. Volgens Arendt werd het oordeelsvermogen aangetast omdat het samenleven tussen mensen werd vernietigd. De mens is voor zijn geestelijke vermogens aangewezen op het gezelschap van anderen. Wanneer het samenleven is vernietigd, verliest de common sense of gemeenschapszin - op basis waarvan de mens een oordeel vormt - zijn geldigheid. De uitschakeling van het denk – en oordeelsvermogen moet volgens Arendt worden gezocht in de afzondering en niet in een gedwongen collectiviteit.  

Cassirer – Geloof in mythes en vrijheid

If man were simply to follow his natural instincts he would not strive for freedom; he would rather choose dependence. Obviously, it is much easier to depend upon others than to think, to judge, and to decide for himself. That accounts for the fact that both in individual and in political life freedom is so often regarded much more as a burden than as a privilege. Under extremely difficult conditions man tries to cast off this burden. Here the totalitarian state and the political myths step in. The new political parties promise, at least, an escape from the dilemma. They suppress and destroy the very sense of freedom; but at the same time, they relieve men from all personal responsibility. (Ernst Cassirer, The Myth of the State [Standaardversie], p. 283)

Voor Cassirer is de mythe iets wat overwonnen dient te worden. Door toedoen van de historische context waarin hij schrijft, ziet hij de twintigste eeuwse politieke mythe als iets negatiefs en als een regressie naar een premodern stadium. Volgens hem komt er in het geloof in de twintigste eeuwse politieke mythes een belangrijk element terug uit de premoderne cultuur, namelijk een berusting waarin de mens zijn eigen verantwoordelijkheid opgeeft. Volgens Cassirer waren mensen in de premoderne cultuur lang niet zo vrij als bijvoorbeeld Jean-Jacques Rousseau beweerde (TMOTS, Standaardversie, 280) en uit de deelname aan riten of het fenomeen van de collectieve schuld blijkt dat het premoderne leven gebonden was aan bepaalde sociale conventies en collectiviteit (TMOTS, Manuscript, 211).

           

Dit is iets wat volgens Cassirer terugkomt in de twintigste-eeuwse totalitaire staat waarin de politieke mythe ingang heeft gevonden. Hoewel hij het geloof in de nieuwe politieke mythes veroordeelt, en verontwaardigd is over het feit dat de mens onder het naziregime zijn omgeving niet langer in vraag stelt (TMOTS, Standaardversie, 281), probeert hij volgens mij ook wel te begrijpen hoe het kan dat totalitaire regimes aanhang winnen en bepaalde mythes geloofd worden. Dit komt tot uiting in zijn analyse van het ethische Kantiaanse vrijheidsconcept. Wanneer je vrij bent in deze zin, denk en oordeel je kritisch in lijn met je innerlijke morele wet (ibid., 282). Dit is echter volgens Cassirer niet de natuurlijke dispositie van de mens, en dat is de reden waarom het twintigste-eeuwse totalitaire nazi-regime met haar bijhorende mythes aanhang won.

De fluisteraars

"The new political myths do not grow up freely; they are not wild fruits of an exuberant imagination. They are artificial things fabricated by very skillful and cunning artisans. It has been reserved for the twentieth century, our own great technical age, to develop a new technique of myth. Henceforth myths can be manufactured in the same sense and according to the same methods as any other modern weapon- as machine guns or airplanes."

Cassirer, The Myth of the Twentieth Century, p. 277.

The men who created the myths of the 20^th century became the skilled physicians who knew [the passions and how to vent them]

Philosophie und Politik ( In The Myth of the Twentieth Century. p. 197-198)

Cassirer wijst in dit fragment op drie punten.

Mythen worden gemaakt door mensen. Dat is geen groot nieuws. Alle verhalen mythen ideologieën zijn mensen werk  We weten ook dat al wat mensen doen doel gericht is . 

In de vorige eeuw ontstond er een nieuwe trend. Een innovatie. Bekwame vaklui gingen zeer bewust mythes ontwerpen, die pasten in hun ideologie. Ook vroegere mythen waren doelgericht. 

Nu worden mythen ontwikkeld die als “wapen’ kunnen dienen, die gebruikt worden in een strijd of om een strijd te rechtvaardigen. 

Cassirer denkt hier in de eerste plaats aan de Verhalen die de Nazi’s ontwikkelden. Er is ook de fascistische mythe. IS terroristen hebben hun verhaal - dat even goed als mythe kan gezien worden- om hun acties te rechtvaardigen en te steunen.

Mythes en de gelijkaardige verhalen zijn wapens in de psychologische oorlogsvoering geworden.

(Blogpost van Ward Casteels)

De mythe van het zelfverklaarde kalifaat

"The political myths acted in the same way as a serpent that tries to paralize its victims before attacking them. Men fell victims to them without any serious resistance. They were vanquished and subdued before they had realized what actually happened". 
Cassirer, Ernst. The Myth of the State. p. 281.

De politieke elites zijn zich zeer goed bewust van de verblindende en verlammende kracht van de politieke mythe. De epistemologisch arme massa biedt nauwelijks enige weerstand tegen een narratief dat door de politieke elites geproduceerd, verpakt en geleverd wordt om de eigen machtstructuren te legitimeren en de hegemonieën te bevestigen. De massa is weerloos tegen de constante indoctrinatie en onderdrukking. Een goed voorbeeld is de politieke mythe van het islamitisch kalifaat of het "kalifaatnarratief".
Door het systematisch en oordeelkundig gebruik van een arsenaal aan propaganda is IS erin geslaagd honderdduizenden te mobiliseren voor de idylle van de ultieme, zuivere en ideale moslimstaat. 
Maar de zelfverklaarde moslimstaat is er nooit gekomen. In de plaats kwam er een totalitair regime dat gebaseerd was op een angstcultuur en waar geweld dagelijks gepredikt, verheerlijkt en toegepast werd. 

CASSIRER: DE ONTMANTELING VAN DE MENSELIJKHEID

Now the modern political myths proceeded in quite a different manner. They did not begin with demanding or prohibiting certain actions. They undertook to change the men, in order to be able to regulate and control their deeds. The political myths acted in the same way as a serpent that tries to paralyze its victims before attacking them. Men fell victims to them without any serious resistance. They were vanquished and subdued before they had realized what actually happened.

(Cassirer, Ernst, Myth of the State, p.281.)

In dit citaat lijkt Cassirer te suggereren dat er een belangrijk breukpunt te vinden is tussen de primitieve mythes en de moderne, gemanipuleerde mythes. Het verschil zit in de verhouding tot de menselijke redelijke vermogens. De primitieve mythes zijn objectiveringen van collectieve verlangens en emoties. Als zodanig staan ze voor Cassirer lijnrecht tegenover het rationele denken. In een primitieve, pre-rationele tijd stelden ze de mens in staat de samenleving te ordenen en organiseren. Deze functie werd later overgenomen door het rationele denken. Hiermee verdween het mythische denken echter niet. Het hoort immers tot de menselijke natuur en is steeds als onderlaag onder alle rationele structuren aanwezig. De rationele en mythische kant van de mens bestaan steeds naast elkaar en zijn allebei wezenlijk verbonden met wat het betekent mens te zijn. 

In de moderne politieke mythe, zoals Cassirer ze beschrijft, wordt het mythische denken een wapen dat erop gericht is dit rationele denken te ontmantelen. De leider van het totalitaire regime werpt zich op als een sjamaan die met zijn voorspellingen, met zijn nieuwe rites en met zijn magische gebruik van woorden de angsten en emoties van het volk kan bezweren en hen van de last van hun rationele autonomie kan ontheffen. Deze mythe is erop gericht de mens te verleiden zijn rationele denken los te laten en als zodanig zijn menselijkheid eraan te geven. Een mens die bereid is zijn 'highest human privilege'(p.281) op te geven kan immers amper nog mens genoemd worden. Interessant is dat de mythe hier als verleidingsmechanisme werkt. Ze intoxiceert de mens zodat hij zijn vrijheid opgeeft. Ook Arendt verwijst naar het feit dat de mens er in zekere mate zelf ervoor kiest de propaganda te aanvaarden. De massamens verkiest de consistentie van de fictie omdat de contingentie van de werkelijkheid ondraaglijk wordt.

Cassirer - intuïtie of reflectie?

 

Alphaville, Jean-Luc Godard                               Hitler, ein Film aus Deutschland, Syberberg                  Ivan's Childhood, Tarkovsky

“he raises the question of what these things >>mean<<, he inquires into why and whither, he tries to understand where they have come from and to which end they tend. The answer he gives to all these questions may seem to be incongruous and absurd; but what matters here is not so much the answer as the question itself. As soon as man begins to wonder about his acts, he has taken a new decisive step; he has entered upon a new way which will in the end lead him far from his unconscious and instinctive life.” - Cassirer, The Myth of the State, Tekst und Anmerkungen bearbeitet von Maureen Luday. Gesammelte Werke Hamburger Ausgabe. Band 25. Herausgegeven von Birgit Recki. Hamburg: Felix Meiner Verlag, 2007, p. 47

De mythe vertrekt vanuit de directe ervaring, en hierin ligt volgens mij ook haar gevaar. De mythe wordt namelijk gemotiveerd door wat inspireert in de ervaring, en het verbeelde beeld spreekt direct tot ons. Deze inspiratie was volgens Ernst Cassirer in de primitieve mythe gebaseerd op de existentiële vraag naar betekenis: hoe verhoud ik me tot de wereld? De primitieve mythe vertrekt weldegelijk vanuit de existentiële verhouding tot de wereld, en poogt deze ervaringen een plaats te geven, maar het is tevergeefs om aan de mythe enige vorm van reflectie op deze ervaringen toe te dichten, volgens mij.

De existentiële ervaring kan gevolgd worden door reflectie, maar de mythische verbeelding zelf is niet gemotiveerd door een actieve reflectie of evaluering. Het “snijden” van de verbeelding gebeurt op die manier onbewust, en kan pas retrospectief kritisch geëvalueerd worden. Kunst als symbolische expressievorm is daarentegen wel in staat actief, creatief en reflectief te “snijden”. Kunst kan volgens mij dus wel werken als een reflectieve vraag op hoe we de wereld en onszelf in deze wereld vormgeven? Er is dus een retrospectieve kritische interpretatie van de mythe mogelijk via kunst, maar het bijsturen en oriënteren van de mythische verbeelding an sich vormt een tevergeefs ideaal. Het construeren van een wereldbeeld en het bewust kiezen voor een specifiek standpunt ligt niet binnen de mogelijkheden van de werking van de mythe.